Słownik siatkówki

Elastyczny pręt z włókna szklanego, długi na 1,80 m, o średnicy 10 mm, przymocowany do zewnętrznej krawędzi każdej taśmy bocznej (przepis 2.4). Górne 80 cm wystaje nad siatkę i ma pasy po 10 cm, zwykle biało-czerwone. Antenki są częścią siatki i zamykają z boków przestrzeń przejścia, dlatego piłka, która dotknie antenki, jest „autowa” (przepis 8.4.3).

Siedzi obok sekretarza przy stoliku sekretarza (przepis 28). Zapisuje zastąpienia z udziałem libero w protokole kontroli Libero, obsługuje ręczną tablicę wyników na stoliku, prowadzi rezerwowy protokół i zastępuje sekretarza, gdy ten nie może dalej pracować. W światowych i oficjalnych zawodach FIVB asystent sekretarza jest obowiązkowy.

Każde zagranie kierujące piłkę na stronę przeciwnika, z wyjątkiem zagrywki i bloku (przepis 13.1.1). Atak jest spełniony, gdy piłka całkowicie przejdzie pionową płaszczyznę siatki albo dotknie jej przeciwnik. Kiwanie jest dozwolone, jeśli odbicie jest czyste, a piłka nie zostaje złapana ani rzucona (przepis 13.1.2).

Zagranie zawodników przy siatce, którzy sięgają ponad jej górną krawędź, żeby zatrzymać piłkę od przeciwnika (przepis 14.1.1). Spełniony blok mogą wykonać tylko zawodnicy linii ataku. Odbicie blokiem nie liczy się do trzech odbić zespołu, więc po bloku zespół ma jeszcze trzy, a pierwsze może wykonać blokujący (przepis 14.4). Blokowanie zagrywki to błąd (przepis 14.5).

Kontakt z siatką między antenkami w trakcie gry piłką (przepis 11.3.1). Gra piłką obejmuje wybicie, odbicie albo jego próbę i bezpieczne lądowanie. Dotknięcie siatki poza antenkami nie jest błędem, jeśli nie przeszkadza w grze (przepis 11.3.2). Do tej samej grupy należy przejście całą stopą na połowę przeciwnika pod siatką (przepis 11.4.3).

Zagrywka wykonana niezgodnie z porządkiem rotacji (przepis 7.7.1). Sekretarz przerywa grę brzęczkiem, przeciwnik dostaje punkt i zagrywkę, a porządek rotacji się poprawia. Potem sekretarz ustala dokładny moment błędu: wszystkie punkty zdobyte od tej chwili przez zespół, który popełnił błąd, zostają anulowane, a punkty przeciwnika pozostają ważne (przepis 7.7.2). Jeśli momentu nie da się ustalić, jedyną sankcją jest punkt i zagrywka.

W chwili uderzenia piłki przy zagrywce zawodnik zespołu przyjmującego stoi niezgodnie z porządkiem rotacji względem partnerów obok, przed nim albo za nim (przepisy 7.4 i 7.5.1). Przeciwnik dostaje punkt i zagrywkę, a ustawienie się poprawia (przepis 7.5.4). Wcześniej zdobyte punkty zostają i tym właśnie błąd ustawienia różni się od błędu rotacji.

Prostokąt 18 × 9 m otoczony wolną strefą (przepis 1.1). Linia środkowa dzieli je na dwie połowy 9 × 9 m. Wszystkie linie mają 5 cm szerokości i należą do boiska, więc piłka, która dotknie linii, jest „w boisku” (przepisy 1.3 i 8.3). Pełny rysunek z wymiarami jest w przewodniku po wymiarach boiska.

Błąd: zespół odbija piłkę cztery razy, zanim ją przebije (przepisy 9.1 i 9.3.1). Limit to trzy odbicia, a dotknięcie blokiem się do niego nie wlicza (przepis 14.4.1). Gdy dwóch zawodników jednego zespołu dotknie piłki jednocześnie, liczą się dwa odbicia (przepis 9.1.2.1).

Najsurowsza sankcja za niewłaściwe zachowanie (przepis 21.3.3). Zawodnik na boisku musi zostać zmieniony regulaminowo albo w trybie zmiany narzuconej i do końca meczu przebywa w szatni. Wystarczy pierwsza agresja albo groźba agresji, drugie obraźliwe zachowanie lub trzecie grubiańskie zachowanie tej samej osoby. Sędzia pokazuje czerwoną i żółtą kartkę osobno (przepis 21.6).

Zawodnik oznaczony w protokole jako kapitan, z paskiem 8 × 2 cm pod numerem na piersi (przepisy 4.1.2 i 4.3.4). Przed meczem bierze udział w losowaniu i podpisuje protokół. Gdy gra, pełni funkcję grającego kapitana i jako jedyny może rozmawiać z sędziami, gdy piłka jest poza grą (przepis 5.1.2). Kiedy schodzi, trener albo kapitan wyznacza innego grającego kapitana spośród zawodników na boisku.

Pierwszy stopień skali sankcji za niewłaściwe zachowanie: punkt i zagrywka dla przeciwnika, sygnalizowane czerwoną kartką (przepisy 21.3.1 i 21.6). Dostaje się ją za pierwsze grubiańskie zachowanie dowolnego członka zespołu w meczu. Na tablicy wyników siatkówki w JudgeMate czerwona kartka sama dopisuje punkt przeciwnikowi.

Sankcja za drugie i każde kolejne opóźnienie gry przez zespół w meczu: punkt i zagrywka dla przeciwnika (przepis 16.2.3). Opóźnieniem jest między innymi przedłużanie przerwy po poleceniu wznowienia gry, prośba o nieregulaminową zmianę i powtórzenie prośby nieuzasadnionej (przepis 16.1). Sankcje za opóźnianie dotyczą całego zespołu, obowiązują do końca meczu i trafiają do protokołu.

Wyspecjalizowany zawodnik obrony w stroju o innym dominującym kolorze niż reszta zespołu (przepisy 19.1 i 19.2). Zespół może wpisać do protokołu dwóch libero, a w seniorskich zawodach FIVB, gdy w protokole jest więcej niż 12 zawodników, dwóch libero jest obowiązkowych. Na boisku jest tylko jeden. Libero zastępuje zawodników linii obrony i nie może zagrywać, blokować ani próbować blokować, ani atakować piłki, która w chwili odbicia jest całkowicie nad siatką (przepis 19.3.1).

Linia, której tylna krawędź leży 3 m od osi linii środkowej. Wyznacza strefę ataku (przepisy 1.3.4 i 1.4.1). Zawodnik linii obrony, który atakuje piłkę znajdującą się całkowicie nad siatką, musi odbić się zza niej. W światowych i oficjalnych zawodach FIVB linię przedłuża się za liniami bocznymi pięcioma kreskami po 15 cm, razem na 1,75 m.

Wygrywa go zespół, który pierwszy wygra trzy sety (przepis 6.3.1). Przy 2:2 gra się set decydujący do 15 punktów. Przepisy gry opisują tylko mecz do trzech wygranych setów.

Kulista, z pokryciem ze skóry naturalnej albo syntetycznej. Obwód 65–67 cm, waga 260–280 g, ciśnienie 0,30–0,325 kg/cm² (przepis 3.1). Wszystkie piłki w jednym meczu muszą mieć te same parametry (przepis 3.2). W światowych i oficjalnych zawodach FIVB gra się pięcioma piłkami, a wokół boiska jest sześciu podających piłki (przepis 3.3).

Błąd: piłka zostaje złapana i/lub rzucona, a nie odbita (przepisy 9.2.2 i 9.3.3). Piłka może dotknąć dowolnej części ciała, więc o błędzie decyduje to, czy odbicie było czyste, a nie to, czym zawodnik zagrał.

Błąd: zawodnik odbija piłkę dwa razy z rzędu albo piłka dotyka kolejno różnych części jego ciała (przepis 9.3.4). Dwa wyjątki pozwalają na kolejne kontakty w jednej akcji: przy bloku i przy pierwszym odbiciu zespołu (przepis 9.2.3). Przyjęcie, przy którym piłka musnęła przedramię i bark, jest więc prawidłowe, a to samo przy wystawie jest błędem.

Sześć ponumerowanych miejsc na boisku: 4, 3 i 2 przy siatce od lewej do prawej oraz 5, 6 i 1 z tyłu (przepis 7.4.1). W chwili zagrywki zespół przyjmujący musi zachować porządek rotacji, liczony po ustawieniu stóp: każdy zawodnik linii obrony dalej od siatki niż jego odpowiednik z przodu, każdy skrajny bliżej linii bocznej niż środkowy (przepisy 7.4.2 i 7.4.3). Według przepisów 2025-2028 zawodnicy zespołu zagrywającego mogą stać w dowolnym miejscu swojej połowy, a po uderzeniu piłki przy zagrywce wszyscy mogą się przemieszczać. Funkcje w zespole, takie jak rozgrywający, atakujący, przyjmujący czy środkowy, opisuje przewodnik po pozycjach w siatkówce.

Prośba o przerwę na odpoczynek albo zmianę zgłoszona w złym momencie albo przez niewłaściwą osobę: w czasie wymiany lub po gwizdku na zagrywkę, przez członka zespołu bez takiego prawa, jako druga zmiana w tej samej przerwie w grze albo po wyczerpaniu limitu przerw lub zmian (przepis 15.11.1). Pierwszą w meczu sędzia odrzuca i odnotowuje w protokole bez dalszych konsekwencji. Każda następna jest opóźnianiem gry (przepis 15.11.3).

Oficjalny zapis meczu. Są w nim zawodnicy, osoby towarzyszące zespołowi, kapitan i libero, a grać mogą tylko osoby wpisane (przepis 4.1.3). Polski przekład przepisu 4.1.1 mówi o zespole do 14 zawodników; angielski oryginał FIVB podaje 12, a 14 dopuszcza w protokole w seniorskich zawodach FIVB. Sekretarz wpisuje do protokołu punkty, zmiany, przerwy na odpoczynek, sankcje i protesty. Po podpisach trenera i kapitana skład wpisany do protokołu nie może się już zmienić.

Trwa trzy minuty (przepis 18.1). W tym czasie zespoły zmieniają strony, a sekretarz wpisuje ustawienia na następny set. Na wniosek organizatora właściwy organ może wydłużyć przerwę między drugim a trzecim setem do 10 minut.

Przerwa w grze trwająca 30 sekund, o którą prosi się sygnałem ręką, gdy piłka jest poza grą i przed gwizdkiem na zagrywkę (przepis 15.4.1). Każdy zespół ma dwie w secie (przepis 15.1); prosi o nie trener, a pod jego nieobecność asystent trenera albo grający kapitan (przepis 15.3.1). W światowych i oficjalnych zawodach FIVB czas przerwy może być inny, jeśli FIVB zgodzi się na to na wniosek organizatora.

Przepisy gry nie przyznają punktów do tabeli, robi to regulamin rozgrywek. W rozgrywkach PZPS za wygraną 3:0 i 3:1 są 3 punkty, za 3:2 zwycięzca dostaje 2, a przegrany 1, za porażkę 0:3 i 1:3 nie ma punktów (Przepisy Sportowo-Organizacyjne PZPS, §51). Przy równej liczbie punktów PZPS patrzy najpierw na liczbę zwycięstw, potem na stosunek setów (§52), a FIVB w klubowych mistrzostwach świata 2022 zaczynała od liczby zwycięstw, przed punktami. W turniejach PZPS punktacja jest inna: 2 za wygraną, 1 za porażkę (§53). Liga siatkówki w JudgeMate domyślnie liczy punkty według skali 3/2/1/0.

Gdy zespół odzyskuje zagrywkę, jego zawodnicy przesuwają się o jedną pozycję zgodnie z ruchem wskazówek zegara: zawodnik z pozycji 2 przechodzi na 1 i zagrywa, zawodnik z 1 przechodzi na 6 i tak dalej (przepis 7.6.2). Porządek rotacji wynika z ustawienia początkowego i obowiązuje przez cały set. Tablica wyników siatkówki w JudgeMate pokazuje numer rotacji zespołu zagrywającego, od 1 do 6, liczony z przejść zagrywki w secie; nie wie, który zawodnik stoi na której pozycji. Wszystkie sześć ustawień na boisku pokazuje przewodnik po rotacjach.

Prowadzi protokół zawodów przy stoliku sekretarza, naprzeciwko sędziego pierwszego (przepis 27). Zapisuje punkty, pilnuje kolejności zagrywki i zgłasza błąd zaraz po uderzeniu piłki, ogłasza brzęczkiem prośby o zmianę, informuje sędziów o końcu seta i o zdobyciu 8. punktu w secie decydującym.

Wygrywa go zespół, który pierwszy zdobędzie 25 punktów z przewagą dwóch; od stanu 24:24 gra trwa, aż któryś zespół prowadzi dwoma punktami, bez górnej granicy (przepis 6.2). Set decydujący gra się do 15. Przebieg całego seta krok po kroku opisuje przewodnik po punktacji w siatkówce.

Piąty set, rozgrywany przy stanie 2:2 w setach (przepis 6.3.2). Gra się go do 15 punktów, nadal z przewagą dwóch. Przed nim jest nowe losowanie zagrywki (przepis 7.1), a strony boiska zmienia się przy 8 punktach (przepis 18.2.2).

Stoi poza boiskiem przy słupku, naprzeciwko sędziego pierwszego (przepis 24.1). Zezwala na przerwy na odpoczynek i zmiany i liczy je, sprawdza zgodność ustawienia z kartą ustawienia, gwiżdże przejście na stronę przeciwnika pod siatką, błędy ustawienia zespołu przyjmującego i dotknięcia siatki, głównie po stronie blokujących (przepisy 24.2 i 24.3). Gdy sędzia pierwszy nie może dalej prowadzić meczu, zastępuje go sędzia drugi.

Prowadzi mecz z podestu przy słupku na jednym końcu siatki, po stronie przeciwnej do sekretarza, tak że ma wzrok około 50 cm nad siatką (przepis 23.1). Gwiżdże na każdą zagrywkę, jego decyzje w trakcie meczu są ostateczne i może zmienić decyzję każdego innego członka zespołu sędziowskiego (przepis 23.2.1). Po meczu sprawdza i podpisuje protokół.

Czterech albo dwóch sędziów z chorągiewkami 40 × 40 cm. Sygnalizują piłkę „w boisku” i „autową”, dotknięcie piłki przez zespół przyjmujący, piłkę, która dotknęła antenki, i błędy stóp przy zagrywce (przepis 29). Dwóch sędziów liniowych stoi w narożnikach najbliżej prawej ręki każdego z sędziów; w światowych i oficjalnych zawodach FIVB czterech stoi 1–3 m od narożników, na przedłużeniu linii, którą obserwują.

Rozpięta nad linią środkową; jej górna krawędź jest na wysokości 2,43 m dla mężczyzn i 2,24 m dla kobiet, mierzonej na środku boiska (przepisy 2.1.1 i 2.1.2). Nad obiema liniami bocznymi musi być tak samo wysoko i nie więcej niż 2 cm ponad wysokość przepisową. Przekład PZPS dopisuje w przepisie 2.1.1 wysokości, których nie ma w oryginale FIVB: 2,35 m dla młodzików i 2,15 m dla młodziczek, tak samo jak regulamin rozgrywek PZPS (§55). Siatka ma 1 m szerokości, 9,5–10 m długości i czarne oczka 10 × 10 cm (przepis 2.2).

Kieruje grą zespołu spoza boiska: ustala ustawienie początkowe, dokonuje zmian zawodników i bierze przerwy na odpoczynek, a w tych sprawach kontaktuje się z sędzią drugim (przepis 5.2.1). Przed każdym setem oddaje kartkę z ustawieniem początkowym (przepis 5.2.3.1). W czasie gry może stać albo chodzić w wolnej strefie przed ławką swojego zespołu, od przedłużenia linii ataku do strefy rozgrzewki (przepis 5.2.3.4).

Sankcja za pierwsze opóźnienie gry przez zespół w meczu (przepis 16.2.2). Nie kosztuje punktu, ale obowiązuje do końca meczu, więc następne opóźnienie dowolnego rodzaju przez dowolnego członka zespołu kończy się karą za opóźnianie gry. Sankcja udzielona przed setem albo między setami obowiązuje w następnym secie (przepis 16.2.4).

Sześciu zawodników, którzy zaczynają set, w porządku rotacji (przepis 7.3.1). Przed każdym setem trener oddaje kartkę z ustawieniem początkowym sędziemu drugiemu albo sekretarzowi lub wysyła ją elektronicznie (przepis 7.3.2). Od tej chwili każda zmiana w ustawieniu wymaga regulaminowej zmiany zawodnika. Niezgodność wykrytą przed rozpoczęciem seta poprawia się bez sankcji (przepis 7.3.5.1).

System, w którym zespół prosi o sprawdzenie decyzji sędziego na wideo, działający według regulaminu FIVB Video Challenge System Regulations. W światowych i oficjalnych zawodach FIVB, w których się go używa, obowiązkowy jest sędzia challenge (przepisy 22.1 i 25). Pracuje przy osobnym stanowisku, nadzoruje procedurę challenge i przekazuje sędziemu pierwszemu, jaki błąd wykazał zapis.

Zespół, który po wezwaniu sędziego odmawia gry albo bez uzasadnionej przyczyny nie stawia się na boisku w wyznaczonym terminie, przegrywa walkowerem 0:3 w setach i 0:25 w każdym secie (przepisy 6.4.1 i 6.4.2). Zespół zdekompletowany to inna sytuacja: przegrywa set albo mecz, ale zachowuje zdobyte punkty i wygrane sety (przepis 6.4.3).

Pas wokół boiska o szerokości co najmniej 3 m z każdej strony, nad którym musi być co najmniej 7 m wolnej przestrzeni (przepis 1.1). W światowych i oficjalnych zawodach FIVB ma 5 m za liniami bocznymi i 6,5 m za liniami końcowymi, a wolna przestrzeń sięga co najmniej 12,5 m. W czasie przerwy na odpoczynek grający zawodnicy schodzą do wolnej strefy przy swojej ławce (przepis 15.4.2).

Sankcja, która odsuwa członka zespołu od gry do końca seta (przepis 21.3.2). Zawodnik na boisku zostaje od razu zmieniony i czeka w szatni do końca seta, bez innych konsekwencji. Wykluczeniem kończy się pierwsze obraźliwe zachowanie albo drugie grubiańskie zachowanie tej samej osoby. Sędzia pokazuje czerwoną i żółtą kartkę razem (przepis 21.6).

Ciąg zagrań od uderzenia piłki przy zagrywce do chwili, gdy piłka jest poza grą (przepis 6.1.3). Każda wymiana zakończona daje punkt zespołowi, który ją wygrał. Jeśli wygra ją zespół przyjmujący, zdobywa też prawo do zagrywki i wykonuje rotację (przepisy 6.1.3.2 i 7.6.2).

Wprowadzenie piłki do gry przez zawodnika z prawej strony linii obrony, ze strefy zagrywki szerokiej na 9 m za linią końcową (przepisy 1.4.2 i 12). Zagrywający uderza piłkę jedną ręką albo ramieniem po jednym podrzucie lub wypuszczeniu z rąk, w ciągu 8 sekund od gwizdka sędziego pierwszego (przepisy 12.4.1 i 12.4.4). W chwili uderzenia albo wybicia do zagrywki z wyskoku nie może dotykać boiska ani podłoża poza strefą zagrywki.

Zawodnicy zespołu zagrywającego nie mogą zasłaniać przeciwnikowi zarówno uderzenia piłki przy zagrywce, jak i toru jej lotu, indywidualnie ani zbiorowo (przepisy 12.5.1 i 12.5.2). Jeśli jedno z nich jest widoczne, zasłony nie ma. Przepisy 2025-2028 dodały kryterium, które łatwo ocenić: żaden zawodnik zespołu zagrywającego nie może podnosić rąk nad głowę w czasie zagrywki, dopóki piłka nie przejdzie nad siatką (przepis 12.5.3). Zagrywka, która przeleci nad zasłoną, jest błędna (przepis 12.6.2.3).

Wejście i zejście libero, liczone osobno od zmiany zawodnika (przepis 19.3.2). Zastąpień może być dowolnie wiele i nie wliczają się do sześciu zmian w secie, ale między dwoma zastąpieniami musi być wymiana zakończona. Odbywają się w strefie zastąpień libero, czyli w wolnej strefie po stronie ławek między przedłużeniem linii ataku a linią końcową, gdy piłka jest poza grą, przed gwizdkiem na zagrywkę. To dlatego przepisy mówią o zastąpieniu, a nie o „wymianie libero”: wymiana to akcja od zagrywki do upadku piłki.

Jeden z trzech zawodników na pozycjach 5, 6 i 1 (przepis 7.4.1.2). Zza strefy ataku może atakować z dowolnej wysokości. W strefie ataku wolno mu to zrobić tylko wtedy, gdy w chwili odbicia część piłki jest poniżej górnej krawędzi siatki (przepisy 13.2.2 i 13.2.3). Nie może wykonać spełnionego bloku (przepis 14.6.2).

Zmiana ponad zwykłe limity, dozwolona, gdy kontuzjowanego, chorego, wykluczonego albo zdyskwalifikowanego zawodnika nie da się zmienić regulaminowo (przepis 15.7). Wejść może każdy zawodnik, którego w tej chwili nie ma na boisku, poza libero i zawodnikiem, którego libero zwykle zastępuje. Zmieniony zawodnik nie wraca już do meczu, a sekretarz wlicza tę zmianę do sumy zmian w secie.

Zespoły zmieniają strony po każdym secie, z wyjątkiem przejścia do seta decydującego, przed którym jest nowe losowanie (przepisy 7.1 i 18.2.1). W secie decydującym zmieniają strony, gdy prowadzący zespół zdobędzie 8 punktów, i zachowują ustawienie (przepis 18.2.2). Jeśli nikt tego nie zauważy w porę, zmianę robi się od razu po spostrzeżeniu, a wynik zostaje bez zmian.

Zawodnik inny niż libero schodzi z boiska, a na jego pozycję wchodzi inny, po odnotowaniu zmiany przez sekretarza (przepis 15.5.1). Każdy zespół ma sześć zmian w secie (przepis 15.1). Zawodnik z ustawienia początkowego może zejść i wrócić raz w secie, tylko na swoją pozycję, a rezerwowy może wejść raz w secie i zmienić go może tylko ten sam zawodnik z ustawienia początkowego (przepis 15.6). Procedurę opisuje przewodnik po zmianach w siatkówce.

Formalne upomnienie za drobne niewłaściwe zachowanie, drugi etap po ustnym upomnieniu przekazanym przez grającego kapitana (przepis 21.1). Nie jest sankcją i nie kosztuje punktu, ale trafia do protokołu i oznacza, że ten członek zespołu jest już w tym meczu na progu sankcji. Tablica wyników siatkówki w JudgeMate zapisuje żółtą kartkę jako upomnienie bez punktu.